Rozwój cz.2. Zmiany rozwojowe i rodzaje

Zmiana rozwojowa obejmuje wszelkie przemiany w zakresie psychiki i zachowania człowieka w ciągu całego jego życia od jego początku aż po zakończenie. Kiedy obserwujemy zachowanie innych osób spostrzegamy, że ulega ono zmianom, łatwo też można zauważyć, że i nasze własne zachowanie zmienia się. Zmienia się nasz wygląd, sprawność fizyczna, pamięć, wiedza, relacje koleżeńskie.
Psychologowie rozwoju wyróżnili trzy rodzaje zmian w rozwoju człowieka. Są to zmiany uniwersalne, wspólne i indywidualne:
  1.  Zmiany uniwersalne są skutkiem wpływu na rozwój czynników odnoszących się do każdego człowieka i są powiązane z wiekiem życia. Obejmują one zmiany uwarunkowane biologicznym dojrzewaniem organizmu, czyli genetycznie zaprogramowanymi sekwencjami zmian organizmu. Zegar biologiczny wyznacza kolejność doświadczeń odbieranych z naszego organizmu a zegar społeczny określa kolejność doświadczeń kulturowych, uniwersalnych dla wszystkich ludzi w danym wieku, przykładem takiego doświadczenia może być uczenie się życia od starszych, czego przykładem może być szkoła jako instytucja wprowadzania w życie młodych osobników. Wszyscy ludzie w danym wieku podejmują się podobnych zadań i oczekiwań kierowanych do nich przez innych. Oczekiwania te tworzą normy postępowania społecznego.
  2. Zmiany wspólne (wspólnotowe, grupowe) – są skutkiem oddziaływania grup społecznych, do których przynależymy w różny sposób, są wspólne, albowiem dotyczą osób, które należą do określonej grupy, do pewnej wspólnoty i w rezultacie przechodzą przez takie same doświadczenia. Każda kultura, każda grupa społeczna, a więc np. rodzina czy klasa szkolna ma własne normy własne standardy wyznaczające sposób zachowania. Te standardy dodatkowo rożnie działają na dzieci, młodzież i dorosłych. Następne zdanie jest bardzo ważne. Zmiany rozwojowe dotyczą tego, że każde pokolenie żyjąc w tej samej kulturze, w tym samym czasie historycznym, w tym samym środowisku fizycznym, jednocześnie żyją w innym środowisku psychologicznym, a więc przynależność pokoleniowa też determinuje zmiany rozwojowe.
  3. Zmiany indywidualne odnoszą się one do czynników indywidualnych wpływających na rozwój jednostki, w odróżnieniu od zmian uniwersalnych dotyczących wszystkich ludzi, czy też zmian wspólnych właściwych grupom ludzi, w tym grupom pokoleniowym. Zmiany rozwojowe indywidualne są wywołane czynnikami jednostkowymi, działającymi wyłącznie na daną osobę. Obejmują one niepowtarzalne doświadczenia indywidualne. Przykładem takich doświadczeń mogą być wydarzenia traumatyczne, zagrażające, nagłe wypadki, rozdzielenie z rodzicami w dzieciństwie, śmierć rodziców, choroba, wydarzenia krytyczne i wyjątkowo dotyczące jakiejś osoby. Odgrywają one rolę w rozwoju, wyznaczają jego przebieg jedynie u tych osób, u których rozwój przebiega inaczej niż u pozostałych, nie standardowo. U większości ludzi zatem rozwój przebiega w zmienności uniwersalnej i wspólnej. A doświadczenia indywidualne najczęściej mieszczą się w zakresie wyżej wymienionych rodzajów zmienności.
„Zmiany zachodzą tylko wtedy, gdy idziemy pod prąd, kiedy robimy coś całkowicie wbrew wszystkiemu, do czego przywykliśmy” 
 Paulo Coelho

Nie każda zmiana oznacza rozwój. Zmiany przejściowe odwracalne i cykliczne nie mogą być uznane za rozwojowe, ponieważ nie prowadzą do trwałych przekształceń danego układu lub jej funkcji. Pojęciem zmiany rozwojowej obejmuje się zazwyczaj zmiany:

  • jednokierunkowe
  • nieodwracalne
  • trwałe
  • autonomiczne – spowodowane działaniem czynników tkwiących w całości lub w dominującej części wewnątrz danego układu


Zmiany rozwojowe są trwałe i nieodwracalne tzn., że stany czy poziomy organizacji wewnętrznej, jakie powstają w ich rezultacie nie dają się cofnąć, (np. drogą oduczenia) ani też odwrócić w inny sposób. Sprawia to zarazem, że mogą one inicjować kolejne zmiany kontynuujące zapoczątkowany ciąg.

________________________________________________
[1] M. Przetacznik-Gierowska, M. Tyszkowa, Psychologia rozwoju człowieka. Zagadnienia ogólne., Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1996
[2] B. Domański, Krytyka pojęcia rozwoju a studia regionalne, Studia Regionalne i Lokalne, Nr 2(16)/2004, ISSN 1509–4995
[3] Portal wiedzy: http://portalwiedzy.onet.pl/76895,,,,psychiczny_rozwoj,haslo.html
[43] Psychologia Rozwoju Człowieka: Strona internetowa: http://woiee.republika.pl/Pyr3.pdf
[5] Elementy Psychologii: Strona internetowa: http://ksiegarnia.iknt.pl/uploads/files/Elementy_psychologii_fragment.pdf

Rozwój cz.1. Pojęcie rozwoju i geneza

Rozwój jest pojęciem ogólnym i złożonym. Pojęcie to jest od stuleci przedmiotem zainteresowań zarówno filozofii, jak i wielu nauk szczegółowych (m. in. biologii, geologii, historii, antropologii i psychologii). Zostało ono wprowadzone przez Arystotelesa (384-322 p.n.e.), jako pomocne w udzielaniu odpowiedzi na pytanie, jak pojmować istotę tego, co leży u podłoża różnorodnych zmian w zjawiskach. Arystoteles ujmował rozwój jako proces nadawania materii formy, a więc jako zmianę zmierzającą w określonym kierunku, zmianę celową, polegającą na przechodzeniu od form niższych do wyższych. Oznacza to, że według Arystotelesa rozwój ma charakter teleologiczny i progresywny. Tak pojmowany rozwój jest wartościowany pozytywnie. Te cechy pojęcia rozwoju i dyskusja wokół nich przewijają się w poglądach wielu filozofów, a następnie, począwszy od XVII wieku, także przedstawicieli różnych nauk szczegółowych.
Silny wpływ na sposób ujmowania rozwoju w psychologii wywarła teoria biologicznej ewolucji gatunków Karola Darwina i ewolucjonistyczna filozofia Herberta Spencera. Teoria Darwina ujmowała rozwój w aspekcie filogenetycznym jako funkcję zdeterminowaną przez dziedziczność i środowisko, a w aspekcie ontogenetycznym jako funkcję dojrzewania (dziedziczność plus wiek życia) i środowiska. W darwinowskiej koncepcji rozwoju zarówno wzrastanie (postęp), jak i spadek sprawności (regres) były interpretowane jako serie zmian. Nadal jednak pojęcie rozwoju zachowało konotacje teleologiczne, powiązane z przeświadczeniem, że ewolucja oznacza postęp, który jest wartościowany pozytywnie. Spencer przyjął w swoim systemie filozoficznym, uważanym za syntezę pozytywistycznej teorii nauki i darwinowskiej teorii ewolucji biologicznej gatunków, że rozwój polega z jednej strony na wzrastającym różnicowaniu się zjawisk, a z drugiej – na wzrastającym ich zintegrowaniu, uporządkowaniu i równowadze. Zmiany w kierunku wzrastającego zróżnicowania i uporządkowania, wzrastającej integracji i równowagi traktował on jako prawo rządzące rozwojem jako takim, jako zasadę i kryterium formalne wszelkiego rozwoju. Spencer utożsamiał więc rozwój z postępem. 
Psychologia rozwojowa jest nauką o rozwoju psychicznym. Pojęcie „rozwój” odnosi się do zmian w psychice i zachowaniu się człowieka. Psychika to system (układ, struktura), czyli układ elementów powiązanych ze sobą różnego typu relacjami. O własnościach owych elementów decydują cechy całości, a nie odwrotnie. Pojęcie „rozwój psychiczny” odnosi się do zmian i przekształceń układu, jaki stanowi psychika człowieka wraz z kontrolowanym przez psychikę zachowaniem.

Wyjdź ze swojej strefy komfortu. Możesz wzrastać tylko, jeśli jesteś gotów czuć się dziwnie i niekomfortowo próbując czegoś zupełnie dla Ciebie nowego.
 Brian Tracy

Psychologia rozwoju człowieka zajmuje się badaniem zmian dokonujących się w psychice (tzn. w procesach, strukturach i funkcjach psychicznych) oraz zmian dokonujących się w zachowaniu człowieka w różnych fazach jego życia. W myśl niektórych teorii psychologicznych przedmiotem badań psychologii rozwojowej są przede wszystkim zmiany zachodzące w zachowaniu. Wg innych teorii, np. piagetowskiej teorii rozwoju przedmiotem badań powinno być przede wszystkim wykrywanie przekształceń w organizacji (strukturach) procesów psychicznych leżących u podłoża zmian obserwowanych w zachowaniu. Podstawowym obszarem zmian rozwojowych, które bada psychologia rozwojowa jest cykl życia jednostki ludzkiej. Przedmiotem zainteresowań badawczych są także zmiany rozwojowe psychiki i zachowania się, jakie zachodzą w toku rozwoju gatunkowego i w procesie dziejów historycznych ludzkości.         
Tradycyjna psychologia rozwojowa przyjmowała, że zmiany rozwojowe psychiki są powiązane przyczynowo z procesami biologicznego dojrzewania organizmu, a więc występują tylko w okresie dzieciństwa i dorastania. Przedmiotem badań tradycyjnej psychologii rozwojowej były zmiany zachodzące w psychice i zachowaniu się dzieci i młodzieży. Sadzono, że procesy rozwojowe kończą się wraz z osiągnięciem dojrzałości. Psychologia rozwojowa była utożsamiana z psychologią dziecka. Obecnie uważa się, że rozwój psychiczny człowieka trwa całe życie tj. od jego poczęcia aż do śmierci, przy czym zmiany rozwojowe w wieku dojrzałym nie są ani mniej liczne ani mniej głębokie niż te, które dokonują się w okresie dzieciństwa i dorastania.

___________________________________________________
[1] M. Przetacznik-Gierowska, M. Tyszkowa, Psychologia rozwoju człowieka. Zagadnienia ogólne., Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1996
[2] B. Domański, Krytyka pojęcia rozwoju a studia regionalne, Studia Regionalne i Lokalne, Nr 2(16)/2004, ISSN 1509–4995
[3] Portal wiedzy: http://portalwiedzy.onet.pl/76895,,,,psychiczny_rozwoj,haslo.html
[43] Psychologia Rozwoju Człowieka: Strona internetowa: http://woiee.republika.pl/Pyr3.pdf
[5] Elementy Psychologii: Strona internetowa: http://ksiegarnia.iknt.pl/uploads/files/Elementy_psychologii_fragment.pdf

Sympatia, miłość i wrażliwość interpersonalna… Część 2

Z badań nad wzajemną sympatią i samooceną (Elaine Walster , Joel Grube, Sara Kiesler i Roberta Barak) wynika, że ludzie pewni swej wartości są mniej skłonni do przyjmowania awansów ze strony każdej osoby, jaka się pojawi. Podobnie jak człowiek wygłodzony zaakceptuje prawie każdy rodzaj pokarmu, a człowiek dobrze odżywiony może być bardziej wybredny, tak osoba niepewna siebie zaakceptuje prawie każdego, kto okaże jej zainteresowanie, podczas gdy osoba pewna siebie będzie dokonywać ostrzejszej selekcji. Co więcej, osoba, która czuje się niepewnie, może szukać mniej atrakcyjnej osoby, aby zmniejszyć prawdopodobieństwo, że zostanie odrzucona.

Aronson wykazał we własnych badaniach, że chociaż na ogól lubimy ludzi, którzy maja postawy podobne do naszych, to jednak, jeśli spotkamy kogoś, kto lubi nas mimo odmienności poglądów, skłonni jesteśmy wnioskować, ze musi być w nas coś szczególnego, co jest dla tej osoby atrakcyjne. Krótko mówiąc, przy różnicy poglądów ludzie skłonni są podejrzewać, że „on lubi mnie ze względu na mnie samego – nie zaś ze względu na moje poglądy”. Ponieważ świadomość taka jest szczególnie przyjemna (tzn. nagradzająca), skłonni jesteśmy lubić tę osobę bardziej.
W podrozdziale Zyskiwanie i utrata uznania autor podkreśla wkład własnych badań nad teorią wyjaśniającą pozytywne postawy interpersonalne w kategoriach zysków i strat. Koncepcja zakłada, że przyrost pozytywnych, nagradzających zachowań ze strony innej osoby ma większy wpływ na jednostkę niż stałe, niezmienne nagradzanie przez tę osobę. Jeśli więc czyjąś sympatię uznamy za nagrodę, to będziemy bardziej lubili taką osobę, której sympatia do nas wzrasta z czasem, niż taką, która lubiła nas zawsze. Byłoby tak nawet wówczas, gdybyśmy od tej drugiej osoby otrzymali w sumie więcej nagród.
Na podstawie twierdzeń i definicji autor stara się opisać pojęcie miłości. Istotnie, słowem miłość posługujemy się dla określenia tak różnych relacji, jak te, które istnieją między romantycznymi kochankami, parami małżeńskimi, rodzicami i dziećmi, oraz bliskimi przyjaciółmi. Porównując pojęcie miłości z sympatią Aronson przytacza teorię Zicka Rubina, który postrzega miłość jako coś odmiennego od sympatii. Miłość nie jest po prostu większym natężeniem sympatii, lecz zwykle obejmuje jakościowo różny zbiór uczuć i trosk dotyczących kochanej osoby. Dla sympatii, zdaniem Rubina, charakterystyczny jest podziw i uczucie przyjaźni. 

Znacznym czynnikiem w relacjach między ludźmi jest umiejętność komunikowania się. 
Wśród podstawowych celów komunikacji wyróżnić można:
1. Rozwijanie umiejętności komunikowania się w sposób jasny, prosty, nie oceniający, nie karzący i unikający atrybucji.
2. Rozwijanie zmysłu dociekliwości, chęci analizowania własnego zachowania i przeprowadzania eksperymentów dotyczących sposobu swego funkcjonowania w świecie.
3. Rozwijanie zdolności rozwiązywania konfliktów i sporów na zasadzie rozwiązywania problemów, nie zaś drogą przymusu czy manipulacji.


Aby komunikowanie się w bliskim związku było efektywne, uczucia muszą być wyrażane otwarcie i bezpośrednio. Kiedy przestrzega się tej zasady, możemy otrzymywać natychmiastowe sprzężenie zwrotne, tzn. informację o tym, jak partaer(ka) interpretuje nasze słowa i zachowanie. Dzięki natychmiastowemu sprzężeniu zwrotnemu jesteśmy w stanie lepiej poznać wpływ, jaki nasze czynności i wypowiedzi wywierają na bliską nam osobę, i zastanowić się, jakie mamy możliwości wyboru takiego postępowania, które zaspokoiłoby zarówno nasze, jak i jej potrzeby. W dalszej części pracy autor przedstawia także swój pogląd na ocenę ludzi patrząc przez pryzmat uczuć, komunikację w życiu codziennym. W swojej książce, Aronson, kilkakrotnie podkreśla wpływ uczuć, sympatii do kogoś, miłości na komunikację, relacje z partnerem, wspólnikiem, przyjacielem. Zaznacza, iż na sposób komunikacji, na nasze uczucia wpływa również atrakcyjność fizyczna. W książce zebrane zostały liczne przykłady, eksperymenty oraz badania wielu znanych teoretyków, praktyków, czy filozofów (m.in. M. Sherif, T. Amabile, J. Brehm i A. Cole, R. Winch, Z. Rubin, M. Clark, J. Mills, S. Duck).

Sympatia, miłość i wrażliwość interpersonalna… Część 1

Sympatia, miłość i wrażliwość interpersonalna, wg książki E.Aronson Człowiek istota społeczna.
W książce poruszane są podstawowe tematy, takie jak wpływ pochwał i przysług na zachowanie, cechy osobiste, podobieństwo poglądów a sympatia, wzajemna sympatia a samoocena, zyskiwanie i utrata uznania, miłość i bliskość, bliskość, autentyczność i komunikowanie się, cechy efektywnego komunikowania się. 
Autor zauważa, iż od najdawniejszych już czasów, w zasadzie czasów naszych jaskiniowych przodków ludzie znali pojęcia, takie jak: miłość, sympatia, agresja. Być może nie nazywali ich obecnie prezentowanym nazewnictwem ale na pewno zależało im na jak najlepszych kontaktach z otoczeniem. Aronson słusznie zauważa (wzorując się na teorii Darwina), iż od najdawniejszych czasów ludzkie, początkowo określane, szczerzenie zębów do drugiego człowieka, obecnie tzw. uśmiech, miało na celu wywołanie sympatii drugiego człowieka. Autor podkreśla, że ludzie starają się dbać o to, aby ich lubiono, szczególnie w okresie dorastania gdy zdanie rówieśników na ich temat staje się najważniejszym aspektem. Po przeprowadzeniu odpowiednich badań, wśród przyczyn, za które ludzie są lubiani najczęściej wymieniane były przekonania i zainteresowania podobne do osób, które ich lubią, kompetencje, cechy charakteru takie jak lojalność, uprzejmość, czy uczciwość.

Autor przytacza fragment książki Jak zdobyć przyjaciół i zjednać sobie ludzi?”, w której D. Camegie prezentuje zwodniczą radę jak pozyskać sympatię. A mianowicie: Jeśli chcesz, by ktoś cię lubił, bądź miły, udawaj, że go lubisz, okazuj zainteresowanie rzeczami, którymi on się interesuje, „hojnie udzielaj pochwał” i bądź zgodnySkuteczność tej metody Aronson poddaje wątpliwości. Przecież udawane zachowanie można rozpoznać, nie jest trudne do wykrycia. Wg niego, lubimy ludzi, których zachowanie dostarcza nam maksimum nagród przy minimum kosztów, np. ludzie łatwiej są lepiej postrzegani niż brzydsi, łatwiej zdobyć im zaufanie innych (nagroda estetyczna), jednocześnie teoria ta pozwala na stwierdzenie, że zarówno ludzie lubią bardziej ludzi o cechach podobnych do własnych, gdyż są ich w stanie bardziej zrozumieć.
Na podstawie kilku zobrazowanych historii oraz eksperymentów autor wysuwa wniosek na temat systemu pochwał i kar. Chociaż pochwała z pewnością działa nagradzająco, to krytyka, która prowadzi do ulepszeń, również niesie ze sobą swe własne nagrody. Badania wykazują jednak (nie do końca jednoznacznie), że ludzie chwaleni bardzie poprawiają jeszcze swoje zachowanie na lepsze.
Z badań wynikło również, iż na fakt, czy człowiek jest lubiany przez społeczeństwo wpływają w znacznym stopniu jego cechy osobiste, taki jak: szczerości, kompetencje, inteligencja, uczciwość. Duże znaczenie ma również samoocena takiej osoby, jej perfekcyjność, zachowanie i błędy jakie popełnia. Jak taki człowiek widzi się w oczach innych i kreuje swoją osobę w społeczeństwie.  Z licznych badań (E.Aronson, B,Willerman, J.Floyd) wynika, iż bardziej lubiane są osoby zdolne, które popełniły jakąś gafę, nawet bardziej od osób, które nie były aż tak zdolne, ale gafy nie popełniły. Bardziej zatem społeczeństwo lubi ludzi zdolnych, wykształconych o wyższych kompetencjach niż niewykształconych, których kompetencje są na niższym poziomie.
Atrakcyjność fizyczna jest cechą, która ma największe znaczenie przy wyborze partnera (wg E.Walster). Atrakcyjni ludzie spotykają się z atrakcyjnymi, mniej atrakcyjni z mniej atrakcyjnymi. Na tej zasadzie również korzystają media. W reklamach spotykane są jedynie piękne kobiety, zdrowe dzieci, przystojni panowie, szczęśliwi starcy! Bardziej usprawiedliwiane są również zachowania negatywne ludzi lub dzieci atrakcyjniejszych fizycznie niż tych mniej atrakcyjnych. Atrakcyjność fizyczna ma ważne konsekwencje także w świecie biznesu. Irena Frieze i jej współpracownicy ocenili atrakcyjność fizyczną 700 młodych i 350 osób dorosłych, a następnie śledzili historie ich zatrudnienia przez 10 lat. zaczynając zaraz po uzyskaniu przez nich stopnia magistra zarządzania przedsiębiorstwem. Wyniki są jednoznaczne. U mężczyzn atrakcyjność fizyczna dawała w rezultacie wyższe uposażenie początkowe. Ponadto efekt ten nie zanikał z czasem, kiedy pracodawcy mogli ich już poznać. Przeciwnie, atrakcyjni mężczyźni zarabiali więcej, niż ich mniej atrakcyjni koledzy, przez cały dziesięcioletni okres. U kobiet atrakcyjność nie miała wpływu na początkowe uposażenie, lecz zaczynała wpływać na pobory, kiedy już pracowały przez pewien czas, i trwało to nadal, przez cały okres badań. Autor wymienia wiele badań (Chris Downs i Phillip Lyons, Eksperyment Sigalla i Ostrove, Mark Sny der, Elizabeth Decker Tankę i Ellen Berscheid), w których wyniki były jednoznaczne. Wykazywały, że w znacznej mierze osoby atrakcyjniejsze fizycznie miały większe przywileje i łagodniejsze kary.
Podobieństwo poglądów również sprzyja sympatii ludzi. Okazuje się bowiem, iż bardziej przypadniemy go gustu osobie która wyznaje tą samą wiarę co my, słucha tej samej muzyki, lub jeździ takim samym samochodem, niż osobie, która przynależy do inne wiary lub grupy społecznej niż my sami. Lubimy i ulegamy częściej ludziom podobnym do nas, zgadzamy się spełniać prośby ludzi, których znamy i lubimy, ponadto na nasza sympatię do innych wpływa to jak często się z nimi widzimy, kontaktujemy.

Agresja, wg E.Aronson’a Człowiek istota społeczna

Na wstępie autor opisuje swoje doświadczenie, w którym odkrył iż jego wrażliwość na agresję z wiekiem zanikła. Na trudny temat i zadanie pytanie własnemu synowi udziela odpowiedni w sposób tak prosty jakby mówił o tym, z czego wykonana jest piłka. Autor uświadamia sobie brak wrażliwości na zło świata patrząc na łzy własnego dziecka. Usprawiedliwia jednak swoje zachowanie doświadczeniami z życia i okresu trudnego dorastania, obserwacji licznych wojen i mordów. Ludzie przyzwyczaili się do mordowania, zabijania i nie stanowi to dla nich nowości.
Jest to pewnego rodzaju zagrożeniem ale ludzie pozostają obojętni na takie wydarzenia jak wojna, terroryzm. Podsumowując swoje wprowadzenie autor podkreśla, iż znaczna część obywateli Stanów Zjednoczonych uważa akty zwykłej zemsty za możliwą do zaakceptowania część polityki zagranicznej USA, jednocześnie dodając iż ludzie to gatunek bardzo agresywny, który jest skłonny bezwzględnie zabić drugiego osobnika swojego gatunku. W książce autor stara się odpowiedzieć na pytania, Czym jest agresja? Czy stanowi ona część natury człowieka (czy jest wrodzona)? Czy można ją przekształcać? oraz Jakie czynniki społeczne wpływają na zmianę stopnia agresji?
Psychologowie społeczni definiują działanie agresywne jako zamierzone zachowanie mające na celu spowodowanie cierpienia fizycznego lub psychicznego. Nie każde jednak zachowanie agresywne musi być wrogie. Poza tym rodzajem agresywności istnieje agresywność instrumentalna, która w przeciwieństwie do rodzaju pierwszego nie ma na celu wyrządzenia, zadania bólu fizycznego, a służy jedynie do osiągnięcia własnego celu, oczywiście przez wyrządzenie krzywdy innemu osobnikowi – jednak nie w sensie fizycznym.
W odpowiedni na pytanie o instynktowność agresji przytoczone zostają teorie, takie jak teoria Thomasa Hobbes’a o dzikiej naturze człowieka (agresja wrodzona), czy pojęcie „szlachetnego dzikusa” wprowadzone przez Jana Jakuba Rousseau, gdzie to społeczeństwo wyzwala w nas wrogość i dzikość, a my sami z natury jesteśmy łagodnymi istotami. Autor rozważa w lekturze różne teorie, prezentuje eksperymenty, którym zostawały poddawane zwierzęta w celu wykazania natury agresywnej. Jako własne stanowisko w tej kwestii określa zachowanie agresywne, dające się redukować.
Zaskakujące wydają się być teorie dotyczące użyteczności agresji. Uczeni (S. Washburn, D. Hamburg, K. Lorenz, S. Pinker)  uważają bowiem, iż w wielu przypadkach agresja jest czymś użytecznym. Dzięki niej, zarówno w środowisku zwierzęcym jak i ludzkim można wyłonić najsilniejszych osobników z grupy i traktować ich jako swoich przywódców. Wg licznych badań opisanych w książce, agresja pomaga utrzymać przywództwo w grupie, dominować nad innymi. Jak głosił Freud, jeżeli człowiekowi nie pozwoli się wyładować energii (katharsis) to jego agresywna energia będzie się kumulować, aż w końcu eksploduje albo w formie skrajnego gwałtu, albo choroby psychicznej. W książce zadawane są ciągle pytania. Czy jeden akt agresji redukuje potrzebę dalszej agresji? Autor rozpatruje niektóre sposoby rozładowania energii agresywnej, wymieniając tutaj wydatkowanie agresji w postaci akceptowanej społecznie agresywnej aktywności fizycznej, takiej jak futbol amerykański lub hokej; przez uprawianie nie-destrukcyjnej formy agresji, a mianowicie „agresji w wyobraźni” – np. marzenie o zbiciu kogoś lub napisanie opowiadania pełnego aktów gwałtu i przemocy; oraz przez bezpośrednią agresję – zwymyślanie osoby, która spowodowała frustrację, wyrządzenie jej krzywdy, opowiadanie o niej brzydkich rzeczy itp. Podczas pracy nad wymienionymi wyżej sposobami rozładowania energii agresywnej autor wysuwa wniosek iż, kiedy ludzie dopuszczają się aktów agresji, akty te zwiększają ich skłonność do przyszłej agresji.
Wśród najczęstszych przyczyn występowania agresji jest przemoc. Z badań wynika, że w korze mózgowej jest okolica zwana jądrem migdałowatym, która wiąże się z agresywnymi zachowaniami zarówno u ludzi, jak i u zwierząt, co jest bezpośrednią przyczyną agresji u człowieka. Do pośrednich przyczyn zaliczane są: testosteron, alkohol i jego pływ na zmianę zachowania, ból i dyskomfort. Autor wyjaśnia także przyczynę pomiędzy frustracją a agresją. Ciekawy wydaje się również fakt, iż sama obecność przedmiotu skojarzonego z agresją może działać jako sygnał do agresywnego zachowania.
Praca zawiera również temat wpływu mediów, reklamy oraz środków masowego przekazu na zachowania agresji, znieczulający wpływ przemocy w telewizji, pornografia, agresja w celu zwrócenia uwagi społeczeństwa, przemoc wobec kobiet, odbiór przez dzieci takich zachowań, wpływ starszego rodzeństwa, znajomych, czy rodziców lub instytucji takich jak szkoła czy kościół na zachowanie dzieci, stosowany system kar i nagród, rozmowa. Ważnym czynnikiem jest wzorzec nieagresywny. Ważnym hamulcem dla agresywnego zachowania jest wyraźna wskazówka, że zachowanie takie jest niewłaściwe, empatia (wg badań Norma i Seymour Feshbachowie) w stosunku do innych i jej rozwijanie. Czynników mających wpływ na zachowanie agresji jest bardzo wiele, nie sposób ich wszystkich omówić, w książce jednak autor starał się przytoczyć najbardziej oczywiste i w pełni poparte eksperymentem teorie.
W swojej pracy autor przedstawił za pomocą licznych teorii, badań, eksperymentów i twierdzeń pogląd na temat agresji oraz jej korzeni, a także możliwości modyfikacji, w sposób czytelny i jasny dla odbiorcy. Większość teorii w pracy została poparta przykładami doświadczalnymi wykonywanymi zarówno na zwierzętach jak i na uczniach, studentach, innych grupach ludzi dorosłych. Badania polegały na obserwacjach lub wprowadzeniu pewnych zakazów oraz nakazów.

Polecam przeczytać E.Aronson Człowiek istota społeczna.